Nieuwsbrief Muzikale Verhalen (78)
Januari 2026
Beste lezer,
In de eerste plaats de beste wensen voor het nieuwe jaar! Een korte terugblik: sinds de crowdfunding in november (beeldrecht foto Reinbert de Leeuw) heb ik elke ochtend ongeveer een uur gewerkt aan een meer gedetailleerde uitwerking van de muziekgeschiedenis van de middeleeuwen. Een hele klus, maar toch ook bevredigend als het lukt een match te vinden tussen teksten uit het naslagwerk 'Geschiedenis van de westerse muziek' en betreffende composities op YouTube. Momenteel zit ik in de fase om bij elk voorbeeld een link te maken naar achtergrondinformatie.
Als dat afgerond is ga ik verder met de interne zoekfunctie, die geplaatst is op de pagina: 'Muziekziekgeschiedenis / Inleiding + zoektermen'.
Een voorbeeld. Ben je op zoek naar 'Motet', dan kom je direct op de betreffende pagina.
In de diverse teksten staan vele begrippen die om uitleg vragen. Voor elk begrip verwijs ik naar een Wikipedia-pagina of maak ik zelf een bondige omschrijving.
Elke periode heeft beroemde componisten. Voor de veertiende eeuw zijn dat de Fransman Guillaume de Machaut en de Italiaan Francesco Landini. Beiden staan centraal in deze nieuwsbrief.
Tot slot een lezersreactie. Ina schreef: "Wellicht vind je dit leuk? Het is een neef van mij (...) die deze website heeft. (...)". (Klik op onderstaande foto)
Ik wens je veel lees- en luisterplezier.
Imke Jelle van Dam
Inhoudsopgave
Info bekostiging maandelijkse nieuwsbrief
Mocht u iemand kennen die mogelijk ook interesse heeft in deze nieuwsbrief, dan wordt het op prijs gesteld als u deze met begeleidend schrijven doorstuurt. Men kan zich dan zelf kosteloos abonneren (info).
Guillaume de Machaut (~1300–1377)
Guillaume de Machaut (ook Machault) was een Franse componist, dichter en kanunnik. Machaut is ongetwijfeld de belangrijkste componist van de Ars nova. Hij experimenteerde met gecompliceerde ritmiek en met ingewikkelde modulaties. Hij droeg daarmee bij aan de veranderingen in het toonsysteem, die zich in de eeuw na hem zouden voltrekken. Verder was hij de eerste die een volledige mis componeerde: de Messe de Nostre Dame. In zijn muzikale oeuvre, dat zowel conservatieve als progressieve tendensen bevat, zijn de meeste in zijn tijd gangbare stijlen terug te vinden.
Toen de Messe de Nostre Dame in Reims werd uitgevoerd – waar Machaut kanunnik was – zou de muziek voor veel toehoorders vreemd, zelfs schokkend hebben geklonken. Niet omdat ze onheilig was, maar omdat Machaut gebruikmaakte van complexe isoritmiek, ongebruikelijke samenklanken en een sterke structurele samenhang die men in de liturgie niet gewend was. In een tijd waarin misdelen vaak los van elkaar waren samengesteld, klonk dit als een radicaal nieuw concept.
Eeuwenlang bleef zij een soort eenzame voorloper – alsof Machaut zijn tijd ver vooruit was.
naar boven
Francesco Landini (~1325–1397)
Francesco Landini was een Italiaans componist en organist. Als gevolg van de pokken werd hij al op vroege leeftijd blind. Landini was een vermaard organist van de San Lorenzo in Florence. Hij was de beroemdste componist van het Trecento. Hij componeerde vrijwel alleen wereldlijke muziek. Er zijn honderden madrigalen, canzones en ballate bewaard gebleven. In eerste instantie werd hij bij het componeren beïnvloed door de Ars Nova, maar toch heeft hij zijn stijl 'Italiaans' gehouden. In de Italiaanse stijlopvatting stond tekstexpressie voorop.
Giovanni da Prato vertelt dat Francesco Landini eens op een zomerse dag het orgel bespeelde in een tuin. Terwijl hij speelde met zo’n zoetheid en volmaaktheid dat het leek alsof zijn muziek niet van deze wereld was, gebeurde er iets wonderlijks:
De vogels die in de bomen rondom waren, hielden op met zingen en kwamen dichterbij. Sommigen gingen op de takken vlak bij het orgel zitten, anderen op het dak en zelfs op het instrument zelf. Zij bleven daar roerloos, alsof zij betoverd waren, en luisterden aandachtig naar de klanken die Landini voortbracht.
En zolang hij speelde, zwegen zij allen. Maar zodra hij zijn spel beëindigde, verhieven de vogels opnieuw hun zang, alsof zij – aangespoord door wat zij hadden gehoord – nu zelf wilden antwoorden met hun eigen muziek.
naar boven
Gids voor orkestmuziek (51): Mozart (11)
Mozarts pianoconcerten
De Köchel-Verzeichnis (K.V.) ofwel Köchel-indeling van Mozarts werken vermeldt 626 nummers. Daaronder zijn niet minder dan 27 pianoconcerten, al blijft de vraag of ze allemaal origineel zijn. In drie levensperioden zijn ze groepsgewijze geschreven. Acht à tien worden geregeld gespeeld. Het klavier (de piano, met het klavecimbel) is Mozarts lievelingsinstrument geweest, heel zijn leven door. Hij heeft er vanaf zijn prille jeugd tot het laatst toe voor gecomponeerd en er concerten op gegeven.
Hoewel er allang pianoconcerten waren (Bach schreef het eerste) is Mozart de eigenlijke schepper van het concert in de ware zin des woords: een wedstrijd tussen piano en orkest waarin beide partijen evenwaardig zijn en tot elkander in organisch verband staan. Einstein spreekt van synthese, de kroon van Mozarts symfonisch werk. Over de uitvoering van de concerten vertelt Carl Rienecke, de beroemde Mozartvertolker van de 19e eeuw, die ook zeer mooie en stijlvolle cadensen bij deze concerten componeerde, in zijn geschrift Zur Wiederbelebung der Mozartschen Klavierkonzerte, dat Mozart immers niet alles zó noteerde als hij zelf speelde, maar zich soms bepaalde tot vage aanduidingen: 'Wie het zover brengt mijn concerten in het publiek te spelen, moet een kunstenaar zijn in de volle betekenis. Hij moet zich de geest mijner werken hebben ingeleefd; naast de technische vaardigheid beschikken over zóveel muzikale zin, dat het schetsmatig door mij behandelde hem zelf tot scheppen kan bezielen.' Dit geldt dan in hoge mate voor de cadensen.
Speellijst pianoconcerten van Mozart door Daniel Barenboim
naar boven