menu

Classicisme 

1750 - 1820  

Inhoudsopgave

(Zie voor overzicht componisten in het rechtermenu)

Artikel in de Euritmie-Muziek-Theaterkrant

De oorsprong van de klassieke stijl: sonate, symfonie en opera in de achttiende eeuw
De late achttiende eeuw
Ludwig van Beethoven

Inleiding

Het classicisme is een periode in de muziekgeschiedenis van grofweg 1750 (de dood van Johann Sebastian Bach) tot 1820. Het classicisme volgt op de barok en wordt op zijn beurt gevolgd door de romantiek. In de musicologie werden de wortels van het classicisme lange tijd gekarakteriseerd met termen als Rococo, de galante stijl, de empfindsamestijl, en de Sturm und Drang-periode. Tegenwoordig is pre-klassiek de gangbare overkoepelende term, omdat alle andere aanduidingen slechts een bepaald aspect van de klassieke stijl in wording tot uitdrukking brengen. Aan de periode van het classicisme ontleent de klassieke muziek haar naam. Binnen de muziekgeschiedenis is zij echter zeer kort, en omvat hoofdzakelijk de werken van Wolfgang Amadeus Mozart en Joseph Haydn (1e Weense School). Soms worden ook de vroege werken van Ludwig van Beethoven hiertoe gerekend.

Het classicisme rekent eigenlijk af met de barokperiode door afnemend gebruik van contrapuntische technieken, en door de opkomst van de homofone zetting, waarin een melodie voornamelijk door akkoorden wordt begeleid. De loutere uitdrukking van de melodie en het gebruik van de harmonie louter als ondersteuning van die uitdrukking (in plaats van een complex meerstemmig weefsel waarin harmonie veeleer het gevolg is van de samenklank van diverse stemmen) is kenmerkend voor het classicisme.

Een van de belangrijkste vernieuwingen, oorspronkelijk afkomstig uit de zogenoemde Mannheimer Schule, is het integrale gebruik van tekens om de dynamiek te noteren (zoals p voor zacht en f voor luid). Voorts blijft de muziek hoofdzakelijk tonaal, maar kent een grote verandering: langzamerhand wordt het contrapunt vervangen door de harmonie en begint de pianoforte aan een sterke opmars. Ze maakt de weg vrij voor de triomftocht van de piano. In de periode van het classicisme ontstaan nieuwe vormen: de sonatevorm, de symfonie; en nieuwe bezettingen: het strijkkwartet en het (dan nog kleine) symfonieorkest. [bron: Wikipedia]

Haydn en Mozart zijn de twee belangrijkste componisten van de laat-achttiende eeuw. Samen vertegenwoordigen zij de klassieke periode, zoals Bach en Händel de late barok vertegenwoordigen. Gebruikmakend van de muzikale taal van hun tijd schiepen zij werken van ongeëvenaarde perfectie. Haydn en Mozart hebben veel meer gemeen dan het tijdvak waarin zij leefden en het muzikale idioom dat zij hanteerden. Zij raakten bevriend, bewonderden elkaars muziek en lieten zich erdoor beïnvloeden. Haydn werd geboren in 1732, Mozart in 1756; Mozart stierf in 1791 op vijfendertigjarige leeftijd, Haydn in 1809, zevenenzeventig jaar oud. De artistieke ontwikkeling van Haydn verliep veel trager dan die van het wonderkind Mozart. Als Haydn op zijn vijfendertigste was gestorven zou hij nu vrijwel vergeten zijn; veel van zijn bekendste werken zijn pas na Mozarts dood tot stand gekomen. De twee mannen hadden uitgesproken verschillende persoonlijkheden: Mozart was een vroegwijs genie, rusteloos en ongedurig, een geboren showman, een virtuoos pianist en een volleerd schrijver van muzikaal drama, maar als het op praktische zaken aan kwam bleek hij volslagen hulpeloos. Haydn was voornamelijk autodidact, een uitstekende dirigent maar geen virtuoze solist, al speelde hij in strijkkwartetten af en toe altviool; een volhardend werker, bescheiden en geduldig, die zijn zaken nauwkeurig en regelmatig bestierde. Hij was de laatste grote componist die leefde in dienst van een edelman, en hij was met dat bestaan over het algemeen tevreden. [bron: Grout, pag. 549]

naar boven

Instrumentale muziek: de sonate, de symfonie en het concerto

Men heeft diverse termen gebruikt om de stijlen te beschrijven die vanaf 1720 populair waren en tot de klassieke periode leidden. Zo heeft men de term rococo gebruikt voor pre-klassieke muziek. Een andere Franse term galant was een stopwoord voor alles wat men modern, mooi, chic, moeiteloos, comfortabel en verfijnd vond. [bron: Geschiedenis van de westerse muziek]

Muziekvoorbeelden op YouTube

Achtergrondinformatie bij onderstaande muziekvoorbeelden

  1. Leonardo Vinci - Opera Artaserse (1730)
  2. Giovanni Battista Pergolesi - 'L'Olimpiade', Dramma per Musica
  3. J. A. Hasse - Alcide al Bivio
  4. Baldassarre Galuppi - Sonata per pianoforte
  5. G.B.Sammartini - Sonata da camera in Sol maggiore
  6. C.P.E. Bach - Sonata in A, W.55 No. 4
  7. De Alberti-bas (uitleg in het Engels)
  8. Domenico Alberti - Sonata no 5 Op. 1
  9. Domenico Scarlatti - Sonata K 119 L 415
  10. G. B. Sammartini - Symphony in F
  11. Galuppi - Il filosofo di campagna (1754) - Sinfonia
  12. Niccolò Jommelli - Sinfonia
  13. Wilhelm Friedemann Bach - Klavierwerke
  14. Johann Schobert - 6 Sonatas Op XIV
  15. C. P. E. Bach - Sonata Prusiana nr 1 en Fa Mayor
  16. CPE Bach - Württemberg Sonatas
  17. CPE Bach - Pieces for Fortepiano
  18. CPE Bach - Sonata in A major, movement 2
  19. Johann Stamitz - Sinfonia in D major Melodia Germanica
  20. Georg Matthias Monn - Concerto for Violoncello, Strings and Basso continuo in G minor
  21. Georg Christoph Wagenseil - Symphonie g-Moll WV 418
  22. Leopold Florian Gassmann - Symphony in A flat major IV. Rondo
  23. Michael Haydn - Symphony No.28 in C major
  24. Johann Gottlieb Graun - Sinfonia Grosso in D major
  25. C.P.E. Bach - Berlin Symphonies
  26. JC Bach - Keyboard Concerto in E-flat, Op.7 No.5
  27. Ignaz Holzbauer - Symphonies
  28. Anton Filtz - Symphony in G minor
  29. François-Joseph Gossec - Marche lugubre (1790)
  30. Joseph Bologne, Le Chevalier de Saint Georges - Symphonies
  31. Giovanni Giuseppe Cambini - Sinfonía Concertante N 9
  32. Luigi Boccherini - Minuet - String Quintet
  33. Franz Xaver Richter - Strijkkwartet in g mineur opus 5 - Larghetto
  34. Instrumentale muziek in Nederland: 1 / 2 / 3 / 4 / 5

naar boven

Opera, lied en kerkmuziek

Voor de opera gold hetzelfde als voor de sonate en de symfonie: nieuwe genres en stijlen ontstonden uit de oude en kwamen daar geleidelijk voor in de plaats in het eerste kwart van de achttiende eeuw. De Franse tragèdie lyrique was in deze periode niet vatbaar voor verandering, en de algehele stijl van de Venetiaanse opera bleef in Duitsland lange tijd gehandhaafd. Maar uit Italië kwamen krachtige vernieuwende impulsen. De nieuwe Italiaanse opera die uiteindelijk in de achttiende eeuw de Europese podia domineerde was een product van dezelfde krachten waardoor in de tijd van de Verlichting alle andere muziekgenres een nieuwe vorm kregen. In deze opera werd gestreefd naar duidelijkheid, eenvoud, rationaliteit, trouw aan de natuur, universele aantrekkelijkheid, en het vermogen om het publiek te behagen zonder het geestelijk al te zeer te vermoeien. [bron: Geschiedenis van de westerse muziek]

Muziekvoorbeelden op YouTube

Achtergrondinformatie bij onderstaande muziekvoorbeelden

  1. Niccolò Jommelli - Il Vologeso
  2. Tommaso Traetta - Antigona
  3. J.C. Bach - Alessandro nell' Indie / Orione / La clemenza di Scipione
  4. Christoph Willibald Gluck / Orfeo ed Euridice / Che farò senza Euriduce / Alceste / Iphigénie en Aulide
  5. Christoph Willibald Gluck / Armide / Iphigénie en Tauride
  6. Hector Berlioz - Les Troyens / Piccinni - Roland / Cherubini - Medea / Spontini - La Vestale
  7. Pergolesi - La Serva Padrona, intermezzo (andere voorbeelden: 1 / 2 / 3)
  8. Piccinni - La buona figliuola (ander voorbeeld: 1)
  9. Jean-Jacques Rousseau - Le Devin du Village (andere voorbeelden: 1 / 2 / 3)
  10. Thomas Augustine Arne - Artaxerxes
  11. Johann Adam Hiller - Das Orakel (ander voorbeeld: 1)
  12. C.P.E. Bach - Six Spiritual Songs For Voice And Keyboard (andere voorbeelden: 1 / 2 / 3)
  13. Carl Heinrich Graun - Der Tod Jesu (Passionsoratorium) (andere voorbeelden: 1 / 2 / 3 / 4 / 5 / 6 / 7 / 8 / 9 / 10)

naar boven

Haydns instrumentale werken

Tekst volgt

Muziekvoorbeelden op YouTube

Achtergrondinformatie bij onderstaande muziekvoorbeelden

naar boven

De vocale werken van Haydn

Tekst volgt

Muziekvoorbeelden op YouTube

Achtergrondinformatie bij onderstaande muziekvoorbeelden

naar boven

Mozarts eerste meesterwerken

Tekst volgt

Muziekvoorbeelden op YouTube

Achtergrondinformatie bij onderstaande muziekvoorbeelden

naar boven

Mozart: de Weense periode

Tekst volgt

Muziekvoorbeelden op YouTube

Achtergrondinformatie bij onderstaande muziekvoorbeelden

naar boven

Beethoven - De eerste periode

Tekst volgt

Muziekvoorbeelden op YouTube

Achtergrondinformatie bij onderstaande muziekvoorbeelden

naar boven

Beethoven - De tweede periode

Tekst volgt

Muziekvoorbeelden op YouTube

Achtergrondinformatie bij onderstaande muziekvoorbeelden

naar boven

Beethoven - De derde periode

Tekst volgt

Muziekvoorbeelden op YouTube

Achtergrondinformatie bij onderstaande muziekvoorbeelden

naar boven